Rusya ve ABD, otonom silahlarda bağlayıcı kurallar planını BM'de engellemeye çalışıyor

Otonom silahların küresel yönetimindeki boşluğu doldurmaya yönelik planlar tehlikeye girdi. Rusya ve ABD'nin öncülük ettiği bir ülke grubu, bu ay yapılacak BM konferansını bağlayıcı kurallar için müzakere önerilerini engellemek amacıyla kullanmaya hazırlanıyor. The Guardian'ın haberine göre, muhalefetin boyutu 14 Kasım Cuma günü başlayacak diplomatik toplantıda netleşecek.

Asıl belirleyici adım ise 16-20 Kasım'da Cenevre'de 128 ülkenin katılımıyla yapılacak "belirli konvansiyonel silahlar" yedinci gözden geçirme konferansı olacak. Konferans, dünyanın belirli bir takvim içinde müzakere edilecek yasal olarak bağlayıcı bir belge için yetki verilmesini destekleyip desteklemeyeceğine karar vereceği kilit an olarak görülüyor.

Otonom silahlarda bağlayıcı kurallar neden tartışılıyor?

Future of Life Institute adlı bağımsız kâr amacı gütmeyen kuruluşun askeri yapay zekâ yönetişimi sorumlusu Anna Hehir, ülkelerin hiç olmadığı kadar anlaşmaya yaklaştığını savundu. Hehir, zor işin büyük bölümünün tamamlandığını ve taslak anlaşma metninin unsurlarının oybirliğiyle kabul edildiğini belirtti.

Hehir, bazı ülkelerin ise ilerleme görüntüsü veren ama yaptırımı olmayan gönüllü önlemler üzerine tartışmaların sürmesini savunan bir dilin arkasına saklanabileceği uyarısında bulundu.

Konu BM içinde yaklaşık üç yıldır tartışılıyor; ancak Rusya, ABD ve İsrail'in de aralarında bulunduğu bazı ülkeler, gözden geçirme konferansının bağlayıcı bir belge için takvim belirlemesine karşı çıkıyor.

Hangi ülkeler ne öneriyor?

İrlanda'nın öncülük ettiği ve İtalya, Brezilya, Meksika, Fransa ile Almanya'nın da yer aldığı 50 ülkelik grup, 22 Ekim'de konferansın sıkı bir müzakere yetkisi kabul etmesi çağrısında bulundu. Grubun önerisi, 2027'de Cenevre'de toplam 25 gün sürecek üç oturumda gerekli kuralları müzakere etmekle görevli, süresi sınırlı bir uzman grubu kurulmasını içeriyor. Grubun, taslak protokolü içeren bir raporu o yıl yapılacak yıllık toplantıya sunması öngörülüyor.

Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC), perşembe günü yaptığı açıklamada "tartışmadan, otonom sistemleri düzenleyecek yeni uluslararası kurallar üzerinde müzakerelere geçme zamanının geldiğini" bildirdi. ICRC ayrıca 70'ten fazla ülkenin yasal bir belge üzerinde müzakerelerin başlatılmasını desteklediğini duyurdu.

BM Silahsızlanma ve Uluslararası Güvenlik Komitesi'nde ise 163 ülke müzakereleri başlatmaya hazır olduğunu oyladı.

İngiltere, İrlanda'nın açıklamasını desteklemedi. Ülke daha önce mevcut uluslararası insancıl hukukun bu tür silahların düzenlenmesi için yeterli bir dayanak olduğunu savunmuştu. ABD ise denetimi büyük ölçüde ulus devletlere ve uluslararası insancıl hukuka bırakmayı tercih ediyor; Pentagon kendi otonom silahlar çalışma grubunu kurdu.

Uzmanlar ve dini liderler ne diyor?

Papa Leo XIV, gözden geçirme konferansını etkilemek amacıyla yaptığı açıklamada insan hayatına ilişkin kararların asla makinelere bırakılamayacağını vurguladı. Papa, yapay zekânın "silahsızlandırılması" gerektiğini belirterek Cenevre'de toplanacak ülkeleri ölümcül otonom silahların yasaklanması yolunda somut adımlar atmaya çağırdı.

Human Rights Watch ve Stop Killer Robots kampanya grubu, yapay zekâ destekli silah sistemlerinin öngörülemez davrandığını, bunun ölümcül hatalar riskini artırdığını ve savaş alanlarının insan denetiminden çıkabileceğini savunuyor.

Eylül ayında Cenevre'deki konferansa sunulmak üzere hazırlanan BM uzman grubu raporu, bu tür silahların kullanımında insan muhakemesi ve denetimi ile faaliyet alanlarının sınırlandırılması çağrılarını destekledi. Fransa hükümeti, uzman grubunun önerilerini memnuniyetle karşıladığını ve bunların "tamamen otonom silah sistemlerini yasaklayan ve otonom işlevli sistemleri düzenleyen" bir müzakere yetkisi için yeterli dayanak olduğunu açıkladı.

Türkiye ve dünya için neden önemli?

Otonom silahlar, bir hedefi insan onayına başvurmadan tanımlayabilen, seçebilen ve vurabilen sistemler olarak tanımlanıyor. BM eski genel sekreteri António Guterres ile ICRC başkanı Mirjana Spoljaric, ağustos ayında dünyanın "otonom silahların insan müdahalesi olmadan öldürebileceği ahlaki kırmızı çizgiye" yaklaştığı uyarısında bulunmuştu.

Ukrayna, temmuz ayında Rusya'nın ilk kez bir yapay zekâ güdümlü insansız hava aracı kullandığını ve Zaporijya'da bir akaryakıt istasyonundaki propan tankını vurduğunu bildirmişti. Ukrayna Devlet Başkanı Volodymyr Zelenskiy, yapay zekâ savaş alanını ele geçirmeden önce savaşın sona erdirilmesi çağrısında bulunmuştu.

Future of Life Institute'ün yaptırdığı son ankete göre Fransa, Almanya ve İngiltere'de kamuoyu, yapay zekâ silahlarını sınırlayacak küresel bir anlaşmayı büyük ölçüde destekliyor; ancak anlaşmaya uyulacağı konusunda kuşkular da var.

Konferansın ardından gözler, İrlanda öncülüğündeki grubun önerdiği takvimin kabul edilip edilmeyeceğinde olacak. Öneri kabul edilirse müzakerelerin 2027'de Cenevre'de yapılması bekleniyor.